Albaniya tarixi ; Alban salnaməsi
/ Moisey Kalankatuklu, Mixitar Qoş
- 296 səhifə ; 21 sm.
Biblioqrafiya səh. 282-286
Müqəddimə -- Birinci kitab -- Birinci fəsil. Albanlar tarixinə giriş -- İkinci fəsil. Yafəs nəslinin şəcərəsi -- Üçüncü fəsil. Hansı xalqlar yazıya malikdir -- Dördüncü fəsil. Albaniya ölkəsinin bolluğu və bərəkətliliyi və bu torpaqdan insanlar necə faydalanırdılar -- Beşinci fəsil. Vologez albanlara hökmdar təyin edir -- Altıncı fəsil. İlahinin biz Şərq xalqına zühur etməsi -- Yeddinci fəsil. Şərqin maarifpərvəri Müqəddəs Yeliseyin cəsədinin tapılması -- Səkkizinci fəsil. Yafəs və Arandan başlayaraq III Vaçaqana qədər Albaniyada hakim olan hökmranların siyahısı -- Doqquzuncu fəsil. Arandan Alban çarı Urnayra qədər ölkədə cərəyan edən hadisələr haqqında ardıcıl izah edilmiş məlumatları tapa bilmədik -- Onuncu fəsil. Erməniyyənin maarifçisi Müqəddəs Qriqori və onun səadətli oğulları -- On birinci fəsil. Urnayr Müqəddəs Qriqorinin vasitəsilə xaçpərəst olur və xristianlığı qəbul edir -- On ikinci fəsil. III Trdatın Barsil çarı ilə Albaniya ölkəsində müharibəsi -- On üçüncü fəsil. Şapur tiranı çar edib onu Şimal xalqlardan xilas edir -- On dördüncü fəsil. Kitablarıma müvafiq tarix -- On beşinci fəsil. Müqəddəs Mesrob və onun yoldaşları haqqında qısa məlumat -- On altıncı fəsil. Mesrobun Albaniya çarı Arsvagenin yanına gəlməsi -- On yeddinci fəsil. Maştosun şagirdləri haqqında hekayə -- On səkkizinci fəsil. Şimal tayfalarının Albaniya, Erməniyyə və İveriyaya basqını -- On doqquzuncu fəsil. Tubal qoşunlarının sərkərdəsi İsaya iman gətirir -- İyirminci fəsil. Albanlar qanunpozan II Yezdəgird tərəfindən necə təhdid olunur -- İyirmi birinci fəsil. Albaniya çarı Veçe barəsində -- İyirmi ikinci fəsil. Yepiskop Givtin müqəddəs Vaçeyə ilahi məziyyətlərlə dolu məktubu -- İyirmi üçüncü fəsil. Albaniya çarı Vaçaqanın həyatı və fəaliyyəti -- İyirmi dördüncü fəsil. Valarşın şahlığı. Albaniya çarlığını Vaçaqan ondan alır -- İyirmi beşinci fəsil. Çar Vaçaqan şərdə doğulmuş sehrbazların uşaqları üçün məktəblər açır -- İyirmi altıncı fəsil. İoannın atası müqəddəs Zaxariyyanın və Nikomediya şəhərində şəhid çələnginə layiq görülmüş və qaxımış cəsədi -- İyirmi yeddinci fəsil. Maskutlar çarı Sanesanın əliylə şəhid çələnginə layiq görülmüş Albaniya katolikosu müqəddəs Qriqorisin qaxımış cəsədinin əldə edilməsi fikri -- İyirmi səkkizinci fəsil. Çar Vaçaqanın bütün yepiskop və keşişlərə onların duaları və Allaha xahiş etmələri haqda məktubu -- İyirmi doqquzuncu fəsil. Müqəddəs zahid İov Arsaxın Böyük Parskank vilayətinin əhalisini xaçpərəstliyə çevirir -- Otuzuncu fəsil. Həmin vilayətdə vali təyin olunmuş Albaniya çarı Arsvagenin qeyri-qanuni oğlu Xoçkorikin röyası -- Otuz birinci fəsil. Çar Vaçaqanın bilikli keşiş Matteyə sualı -- Otuz ikinci fəsil. Xoşbəxt yepiskop Avraamın Albaniya çarı Vaçaqana ölənlər barəsində yazdığı məktub -- Otuz üçüncü fəsil. Aquendə keçirilən məclisdə Albaniya çarı Vaçaqanın elan edilən qanunları -- Otuz dördüncü fəsil. Şəhidlərin Dizəpaya dağında zühur olması -- İkinci kitab -- Birinci fəsil. Ölkənin xəzərlərin talanedici basqınları nəticəsində dağılması -- İkinci fəsil. Vehikin röyası -- Üçüncü fəsil. Erməni katolikosu İovannesin dinin möhkəmlənməsi haqqında Albaniya katolikosu Abbasa məktubu -- Dördüncü fəsil. Yuxarıdakı məktubu Albaniya katolikosu ağamız Abbas alandan sonra kafirlərin təqib olunması -- Beşinci fəsil. Barbar xalqlarının basqını, aləmi sarsıdan müxtəlif hadisələr -- Altıncı fəsil. Ziyanlı Xalkedon qurultayının lənətlənməsi dövrü haqqında məlumat -- Yeddinci fəsil. Yunanların ermənilərin kilsəsində doqquz rütbənin olmaması barəsində ermənilərə etirazları -- Səkkizinci fəsil. Amaras yepiskopu Mxitarın məktubunda olan bəzi küfrlü sözlərə ermənilərin cavabı -- Doqquzuncu fəsil. On səkkizinci nahancın birinci ilindən başlanan tarixi hesabat -- Onuncu fəsil. Xosrov şahın Bizans imperatoru ilə müharibə üçün öz ordularını səfərbərliyə alması -- On birinci fəsil. Şimal qoşunları İraklinin köməyinə gəlir -- On ikinci fəsil. Xosrovun öldürülməsi -- On üçüncü fəsil. Sasani Xosrovun nəslindən olan Mehranilər sülaləsi Albaniyanın hakimi olur -- On dördüncü fəsil. Albaniyanın ali katolikosu Viro barəsində, onun iztirabları və Allahın mərhəməti haqqında -- On beşinci fəsil. Eyni vaxtda üz vermiş dəhşətli aclıq, taun və ümumi ölüm haqqında -- On altıncı fəsil. Arsaxa köçüb oturan tərki-dünya Yovsepin barəsində -- On yeddinci fəsil. Düşmənlərimizdən intiqamımızı alan möcüzələr haqqında -- On səkkizinci fəsil. İranda şücaətini və qəhrəmanlığını göstərən Varaz-Qriqorun ikinci oğlu böyük knyaz Cavanşirin əməlləri və igidliyi -- On doqquzuncu fəsil. Albaniya sipəhsaları Cavanşir haqqında və onun iranlılar üzərindəki qələbələri -- İyirmi birinci fəsil. Peyğəmbər Məhəmməddən sonra əmirəlmöminin aşağıdakılar olub -- İyirmi ikinci fəsil. Cavanşirin Bizans imperatoru Konstanta məktubu -- İyirmi üçüncü fəsil. Konstantın məktubunun mətni -- İyirmi dördüncü fəsil. İmperator İraklinin oğlu və nəvəsinin hakimiyyət illərində nələr baş verib -- İyirmi beşinci fəsil. Bizans imperatorunun İrana gəlməsi -- İyirmi altıncı fəsil. Xəzərlərin Albaniyaya basqını və onların Kürün o biri sahilində Cavanşir tərəfindən məğlubiyyətə uğraması -- İyirmi yeddinci fəsil. Girdiman qalasında Allah naminə kilsənin tikilməsi -- İyirmi səkkizinci fəsil. Cavanşirin duası -- İyirmi doqquzuncu fəsil. Cavanşirin hunlarla dostluq ittifaqı və onlardan qız alması -- Otuzuncu fəsil. Burada sən Cənubun çarı Cavanşirə nə kimi hörmətlər göstərməsi barəsində hekayəti oxuyarsan -- Otuz birinci fəsil. Cavanşirin cənub hökmdarının yanına ikinci səfəri -- Otuz ikinci fəsil. Allah bəndəsi zahid İsrailin röyası və Qüds müqəddəslərinin cəsədlərinin əldə edilməsi -- Otuz üçüncü fəsil. Allahın bu böyük möcüzələri necə izhar etməsi haqqında yepiskoplar Davud və İovelin yazdığı məktubun surəti -- Otuz dördüncü fəsil. Yepiskopların məktubuna katolikosun və knyazın cavabı -- Otuz beşinci fəsil. Alban zadəganları nəsilləri murdar edən nikahlar bağlayır -- Otuz altıncı fəsil. Böyük knyaz Cavanşirin faciəli ölümü -- Otuz yeddinci fəsil. Böyük hökmdar Cavanşirin ölümünə ağı -- Otuz səkkizinci fəsil. Varaz-Tiridatın Cavanşirin hökmranlıq taxtına oturması -- Otuz doqquzuncu fəsil. Varaz-Tiridatın hakimiyyəti -- Qırxıncı fəsil. Böyük knyaz Varaz-Tiridat yepiskop İsraili dostluq naminə Ararat vilayətinə göndərir -- Qırx birinci fəsil. Knyaz Varaz-Tiridatın yepiskop İsrailin hunlar ölkəsinə sülh bağlamaq üçün göndərilməsi haqda öz əyanları ilə müşavirəsi -- Qırx ikinci fəsil. Yepiskop İsrail öz təbliğatı və nəsihətilə hunları xaçpərəst dininə çevirir -- Qırx üçüncü fəsil. Yepiskop İsrailin vasitəçiliyi ilə hunlar İsaya iman gətirdilər -- Qırx dördüncü fəsil. Hunların böyük knyazı İl-ituer öz əyanları ilə məsləhətləşir ki, yepiskop İsrail onların yanında qalsın -- Qırx beşinci fəsil. Böyük Kolmankın yepiskopu İsrailin hunlar ölkəsindən qayıtması -- Qırx altıncı fəsil. Hunlar knyazının ermənilərə yazdığı eyni məzmunlu məktub -- Qırx yeddinci fəsil. Hunların məktubuna cavab -- Qırx səkkizinci fəsil. Böyük Kolmank yepiskopu Davudun İovan Mayraqomluya ikonalar və təsvirlər barəsində verdiyi sual -- Qırx doqquzuncu fəsil. Qüds şəhərində tikilmiş kilsələrin yer və sayı barəsində -- Əllinci fəsil. Albanlar tərəfindən Qüds şəhərində tikilən monastırların adları -- Üçüncü kitab -- Birinci fəsil. Albaniya katolikosu mənsəbinə qalxmış Bakur adlı birisi haqqında -- İkinci fəsil. Albaniya kilsə qurultayının erməni katolikosu İlyaya məktubu -- Üçüncü fəsil. Erməni katolikosu İlyanın əmirəlmöminin Əbdülməlikə söylənilən barədə məktub -- Dördüncü fəsil. Əmirəlmöminin Əbdülməlikin erməni katolikosu İlyanın məktubuna cavabı -- Beşinci fəsil. Erməni katolikosu İlyanın Bərdəyə gəlməsi və Nersesin cəzalandırılması -- Altıncı fəsil. Alban və erməni kilsələrinin birliyi və möhkəm ittifaqı naminə -- Yeddinci fəsil. Erməni katolikosu İlyanın albanlara göndərdiyi razılaşmanın məzmunu -- Səkkizinci fəsil. Əmirəlmöminin Əbdülməlikin xadiminin Albaniya knyazlarının rütbələri əsasında düzəltdiyi siyahı -- Doqquzuncu fəsil. Nersesi devirəndən sonra Albaniya katolikosu Simeonun təsbit edilmiş qanunları -- Onuncu fəsil. Albaniya knyazı Varaz-Tiridatdan vergilərin tələbi -- On birinci fəsil. Albaniya katolikosu Mikayıl yaxın qohumların evlənməsinin qadağan edilməsi üçün qurultay çağırır -- On ikinci fəsil. Albaniya katolikosu Mikayılın -- Zaxariyanın dilinin tutulması -- On üçüncü fəsil. Ermənilərin üsyanı və Məhəmmədin Erməniyyəyə gəlməsi -- On dördüncü fəsil. Yepiskop Stepannosun bizanslılara səfəri -- On beşinci fəsil. Stepannosun kitablarında İlion şəhərinin dağılması və Roma şəhərinin tikilməsi barəsində hekayə -- On altıncı fəsil. Erməni təqviminin 200-cü ilindən sonra Albaniyada cərəyan edən hadisələr -- On yeddinci fəsil. Ərəblərin knyazı Məmun Bizansa yürüş edir -- On səkkizinci fəsil. Şeyxin oğul, erməni və alban qoşunları tərəfindən Bərdənin mühasirəsi -- On doqquzuncu fəsil. Albaniya hökmranlarının adlar siyahısının qısa təkrarı -- İyirminci fəsil. Albaniya katolikoslarının adları və əməlləri -- Qeydlər və şərhlər -- Mxitar Qoş. Alban salnaməsi -- Müqəddimə -- Alban salnaməsi -- Qeydlər və şərhlər -- İstifadə edilmiş mənbə və ədəbiyyat.
Kitabda ulularımızın yaratdığı dövlətlərdən biri – Albaniya çarlığının siyasi, sosial-iqtisadi, eləcə də ictimai quruluşu tarixinin məsələləri V əsrdən başlayaraq VIII əsrə qədər, yəni Albaniya çarlığının süqutuna qədərki dövrü öz əksini tapmışdır. Bu əsərdə hadisələr X yüzilliyə qədər davam etdirilir. Nəşriyyat tərəfindən əsərin çapa hazırlanma ərəfəsində ikinci kitabının XX fəslində dini-mənəvi dəyərlərimizə zidd ifadələr olduğuna görə ixtisar olunmuş, XXI fəslin adı isə qismən redaktə edilmişdir.
Albaniyanın XI-XII əsrlər tarixinə həsr olunmuş "Alban salnaməsi"ndə isə iki əsr tarixi haqqında məlumat verilir. Əsər yarımçıq qalsa da, onda toplanmış material qiymətli qaynaq rolu oynamaqla gələcək tarixçilər üçün çox maraqlıdır.